شب قدر یکی از شب‌های با فضیلت است که اعمال عبادی آن در فقه بحث شده است.

یکی از الطاف و موهبت‌های ویژه خداوند در ماه رمضان شب قدر است. چنانکه پیامبر اکرم (ص) فرموده‌اند: خداوند از روزها،  جمعه و از ماهها، ماه رمضان و از شبها، شب قدر را برای خود اختیار کرده است.

…شب قدر اوج معنویت و عبادت ماه مبارک رمضان است. شبی که قرآن؛ کلام خداوند در آن نازل شده است و مقدرات زندگی بشر تا شب قدر آینده در آن تعیین می‌شود.  

امام صادق (ع) در این‌باره می‌فرمایند: ابتدای سال، شب قدر است، در آن شب آنچه از این سال تا سال آینده انجام خواهد گرفت، نوشته می‌شود.

 شب قدر شب تجلی میعاد انسان با خداوند و از خود جدا شدن و غرق در دریای رحمت و محبت و مهربانی خدا شدن است.

در روایات اهل بیت (ع) آمده است: فرشتگان در شب قدر فرود آمده و در زمین پخش می‌شوند، بر مجالس مؤمنین گذشته بر آنان سلام کرده و برای دعای آنان آمین می‌گویند، تا آنگاه که سپیده دم طلوع کند و در این شب دعای کسی رد نمی‌شود، مگر دعای عاق والدین، قطع کننده رحم، کسی که شراب بنوشد و کسی که دشمنی مومنی در دلش باشد.

 ویژگی های شب قدر

از جمله ویژگی‌های این شب اختصاص داشتن آن به امام زمان (عجّ) است. در تفسیر قمی در ذیل آیه ذیل «تنزل الملائکه والروح فیها» چنین آمده است: ملائکه و روح القدس بر امام زمان (عجّ) فرود می‌آیند و هر آنچه از وقایعی که ثبت کرده‌اند، به ایشان تقدیم می‌کنند.

معنای شب قدر

شب قدر به یکی از شبهاى ماه رمضان گفته می‌شود. برای «قدر» معانی چندی ذکر شده است که می‌تواند وجه تسمیه شب قدر باشد که از میان این معانی، معنی اول از همه مناسب‌تر و معروف‌تر است:

۱–قدر به معنای اندازه و مقدار است. همانطور که در قرآن کریم آمده است: قد جعل الله لکل شیء قدرا؛ خداوند برای هر چیزی اندازه‌ای تعیین کرده است.

آنچه از روایات و آیات برمی آید این است که شب قدر را از این‌رو قدر نامند که جمیع مقدرات بندگان در تمام سال در آن شب تعیین می‌شود. همچنین خداوند می‌فرماید: انا انزلناه فی لیله مبارکه انا کنا منذرین فی‌ها یفرق کل امر حکیم؛ما قرآن را در شبی پربرکت نازل کردیم. ما همواره انذار کننده بودیم. در آن شب که هر امری بر اساس حکمت خداوندی تدبیر، تعیین و جدا می‌گردد.

مطابق این معنا شب قدر مختص به یک شب در یک سال مشخص نیست، بلکه در هر سال شب قدری وجود دارد.

۲– شب قدر یعنی شب بزرگ و با عظمت؛ در قرآن کریم قدر به معنی منزلت و بزرگی خدا است.

ما قدروا الله حق قدره؛آنان عظمت خدا را نشناختند.

۳– قدر به معنای تنگی نیز آمده است؛ ومن قدر علیه رزقه فلینفق مما آتاه الله؛و آن‌ها که تنگدستند، از آنچه که خدا به آن‌ها داده انفاق نمایند.

۴– قدر به معنی با ارزش و پرقیمت؛ کسی که این شب را احیاء بدارد، صاحب قدر و مقام و منزلت می‌شود. شبی است که قرآن با تمام قدر و منزلتش بر رسول والامقام به وسیله فرشته صاحب قدر نازل گردید. شبی است که مقدر شده قرآن در آن نازل گردد.

شب قدر در قرآن

عنوان یاد شده در قرآن کریم به کار رفته و بر اساس مفاد برخى آیات و روایات متعدد در ماه رمضان واقع است و نیز خارج از سه شب نوزده، بیست و یک و بیست و سوم این ماه نیست؛ لیکن در تعیین آن از میان سه شب، به سبب اختلاف روایات، اختلاف است.  

شبهای قدر آمد و آقا نیامدی

زیباترین ستاره‌ی دنیا نیامدی

ما را امید وصل تو اینجا نشانده است

ما آمدیم، یوسف زهرا نیامدی

امشب بیا به مجلس ما هم سری بزن

قدرِ گذشته رفت و به اینجا نیامدی

گفتیم جمعه می‌رسد و می‌رسی، ولی

جمعه گذشت و حضرت دریا نیامدی

مانند طفل گم شده‌ای گریه می‌کنم

خیمه‌نشین، از دل صحرا نیامدی

مثل یتیم کوفه خرابه نشین شدم

صاحب عزای مجلس مولا نیامدی

کنج خرابه کودکی آرام زیر لب

با گریه گفت شب شده، بابا نیامدی*